Doel
Onze pabo-studenten aan de voltijdopleiding groeien op in een wereld in transitie. In meer of mindere mate ervaren zij de gevolgen van wereldwijde duurzaamheidsvraagstukken en hebben daar verschillende gevoelens bij, zoals verlamming, angst en scepsis. Tegelijkertijd hebben onze studenten gekozen voor een beroep waarin zij grote maatschappelijke impact kunnen maken op toekomstige generaties.
In dit promotieonderzoek staat de vraag centraal, hoe wij als lerarenopleiding pabo-studenten het beste kunnen begeleiden, zodat hun professionele actiecompetentie in het geven van onderwijs voor duurzame ontwikkeling aan hun leerlingen wordt versterkt. Om dit beter te begrijpen, wordt eerst onderzocht hoe de professionele actiecompetentie van studenten zich gedurende hun opleiding ontwikkelt en hoe hun waardeoriëntatie en factoren uit studie, stage en sociale context daarmee samenhangen. Door middel van een mixed-methods benadering worden studenttypologieën in kaart gebracht die inzicht geven in de verschillende manieren waarop pabo-studenten zich ontwikkelen. Vervolgens worden ontwerpprincipes afgeleid die de professionele actiecompetentie van studenten versterken. Het doel van dit onderzoek is om het onderwijs op de lerarenopleiding te optimaliseren, om daarmee de studenten en basisschoolleerlingen van de toekomst beter voor te bereiden op de uitdagingen van hun tijd.
Onderzoeksvraag
De hoofdvraag van dit onderzoek luidt: Hoe kan bij pabo-studenten de professionele actiecompetentie in onderwijs voor duurzame ontwikkeling worden versterkt? Daarbij staan de volgende deelvragen centraal:
1. (a) Op welke manier ontwikkelt de professionele actiecompetentie van pabo-studenten zich gedurende hun opleiding, en (b) hoe hangen aspecten van studie, stage en andere sociale ervaringen samen met deze ontwikkeling?
2. Hoe beïnvloedt de waardeoriëntatie van studenten (egoïstisch, altruïstisch, biosferisch) de ontwikkeling van hun professionele actiecompetentie gedurende hun opleiding?
3. Welke vakdidactische ontwerpprincipes voor onderwijs voor duurzame ontwikkeling creëren de voorwaarden voor onderwijs op de lerarenopleiding dat de professionele actiecompetentie van pabo-studenten versterkt?
Methode
Dit promotieonderzoek hanteert een sequentieel mixed-methods design, waarin kwantitatieve en kwalitatieve methoden elkaar aanvullen. De studie bestaat uit vier complementaire deelstudies die inzicht bieden in de ontwikkeling van professionele actiecompetentie in onderwijs voor duurzame ontwikkeling bij pabo-studenten en hoe deze competentie kan worden versterkt.
Studie 1 betreft een scoping review en richt zich op vakdidactische ontwerpprincipes en effectieve benaderingen binnen onderwijs voor duurzame ontwikkeling die de professionele actiecompetentie van pabo-studenten versterken.
Studie 2 onderzoekt de ontwikkeling van professionele actiecompetentie bij pabo-studenten via een kwantitatieve longitudinale analyse van een cohort voltijdstudenten, startend in studiejaar 2026–2027. Binnen de opleiding leren studenten onderwijs voor duurzame ontwikkeling te ontwerpen en implementeren in hun stageklassen o.a. in de vorm van Onderwijs in Sociaal Ondernemerschap. De dataverzameling maakt gebruik van twee gevalideerde vragenlijsten.
Studie 3 omvat twee kwalitatieve deelstudies: cross-sectionele interviews over cohorten heen en een driejarige longitudinale focusgroepstudie. Samen onderzoeken zij de ontwikkeling van professionele actiecompetentie en de waardeoriëntaties van studenten.
Studie 4 ontwikkelt studenttypologieën op basis van integratie van de kwantitatieve data uit Studie 2 en de kwalitatieve data uit Studie 3. Het doel is inzicht te krijgen in de verschillende manieren waarop pabo-studenten zich ontwikkelen in professionele actiecompetentie in onderwijs voor duurzame ontwikkeling. Op basis hiervan worden vakdidactische ontwerpprincipes geformuleerd die, afgestemd op verschillende studenttypologieën, de ontwikkeling van professionele actiecompetentie ondersteunen. In samenhang met Studie 1 leidt dit tot onderbouwde ontwerpprincipes voor de lerarenopleiding. Een klankbordgroep van lerarenopleiders en werkveldpartners draagt gedurende het onderzoek bij aan de verfijning van de studenttypologieën en ontwerpprincipes via doorlopende praktijkgerichte feedback.
De verwachte resultaten
De verwachting is dat dit onderzoek nieuwe inzichten oplevert in hoe pabo-studenten zich ontwikkelen tot leraren die het vermogen hebben om duurzaamheidsvraagstukken te begrijpen, hierover onderwijs kunnen en willen geven en leerlingen kunnen ondersteunen bij het ontwikkelen van handelingsperspectieven. Het onderzoek zal naar verwachting laten zien dat studenten zich op verschillende manieren ontwikkelen in hun professionele actiecompetentie en dat dit samenhangt met hun waardeoriëntatie, studie, stage en sociale ervaringen. Op basis van de longitudinale studie onder pabo-studenten verwachten we verschillende studenttypologieën te kunnen onderscheiden. Deze typologieën maken zichtbaar welke ontwikkelpaden studenten doorlopen en welke factoren hun ontwikkeling beïnvloeden. Deze inzichten bieden aanknopingspunten voor lerarenopleidingen om beter af te stemmen op de leerbehoeften van studenten.
Daarnaast verwachten we vakdidactische ontwerpprincipes te formuleren voor onderwijs voor duurzame ontwikkeling in de lerarenopleiding. Deze principes beschrijven o.a. welke kenmerken bijdragen aan de ontwikkeling van professionele actiecompetentie.
Wetenschappelijk draagt het onderzoek bij aan een nog relatief klein onderzoeksveld: de ontwikkeling van professionele actiecompetentie bij toekomstige leraren in het primair onderwijs. Tegelijkertijd verwachten we dat de resultaten praktisch toepasbaar zijn in de lerarenopleiding.
Op maatschappelijk niveau kan het onderzoek bijdragen aan het opleiden van leraren die leerlingen helpen om duurzaamheidsvraagstukken beter te begrijpen en actief na te denken over mogelijke oplossingen.
Wat gaat het onderzoek opleveren?
Scholen spelen een steeds grotere rol in het voorbereiden van leerlingen op maatschappelijke uitdagingen zoals klimaatverandering en sociale ongelijkheid. Leraren met professionele actiecompetentie kunnen leerlingen helpen om duurzaamheidsvraagstukken te begrijpen en daarbij een handelingsperspectief te ontwikkelen. Dit onderzoek levert nieuwe kennis op over hoe pabo-studenten zich ontwikkelen tot leraren die onderwijs voor duurzame ontwikkeling kunnen vormgeven. Het maakt zichtbaar op welke verschillende manieren studenten groeien in professioneel actiecompetent handelen.
Op basis van deze inzichten worden vakdidactische ontwerpprincipes ontwikkeld voor de lerarenopleiding. Deze bieden concrete handvatten voor lerarenopleiders om pabo-studenten doelgericht te begeleiden in dit leerproces. Daarmee ontstaat zowel verdiepend inzicht in de ontwikkeling van studenten als praktische richtlijnen om deze ontwikkeling te versterken binnen de opleiding.
Daarnaast ondersteunt het onderzoek pabo-studenten bij het omzetten van hun eigen zorgen over duurzaamheid in professioneel handelen in de klas. Hierdoor worden toekomstige leraren beter toegerust om duurzaamheidsvraagstukken te verbinden aan betekenisvolle handelingsperspectieven voor leerlingen. Zo draagt het onderzoek bij aan onderwijs dat zowel studenten als leerlingen voorbereidt op een duurzame en rechtvaardige samenleving.
It’s time to mainstream… education with an action-oriented approach that helps young people understand their power to make a difference.” Audrey Azoulay, directeur-generaal van UNESCO (2024).
